آموزش حافظه‌کاری

مداخلات مربوط به حافظه کاری رو می توان کلا در چند طبقه تقسیم بندی کرد: مداخلات ترمیمی، مداخلات جبرانی و ترکیب این دو (مداخلات چند مدلی). هدف مشخص در مداخلات ترمیمی یعنی اصلاح مشکل حافظه کاری از راه نشون دادن مستقیم بخش ضعف فرد. مداخلات جبرانی براستفاده از توانایی ها و لوازم شناختی و حافظه ای فرد جهت کنار گذاشتن مشکل حافظه ای فرد و در نتیجه کاهش اثر این مشکل بر کارکرد و یادگیری فرد تاکید دارن. در مداخلات ترکیبی هدف کلی بهبود کارکرد در بخش مشکل حافظه کاری با افزایش تاثیر فرایندهای طبیعی حافظه کاری فرده. در ادبیات پژوهشی این بخش تاثیر مداخلات ترکیبی یا چند مدلی حافظه کاری بیشتر گزارش شده. با در نظر گرفتن این تقسیم بندی تا الان مداخلات زیادی جهت بازسازی و جبران مشکل های حافظه کاری از طرف روانشناسان، کارشناسان مغز و اعصاب، عصب و روانشناسان و کارشناسان آموزش و تربیت ارائه شده. با در نظر گرفتن الگوی حافظه کاری بدلی (۲۰۰۷) دخالت هایی جهت بهبود حلقه آواشناختی یا یعنی حافظه کاری کلامی (راهبردهای مرور ذهنی،مرور ذهنی مفصل، مرور ذهنی معنایی؛ قطعه بندی)، حافظه کاری دیدرای – فضایی (کلمات یادیار مربوط به جا و زمان مشخص) و کنترل کننده (مجری) مرکزی (که هم از مداخلات حافظه کلامی و دیداری – فضایی سود می برد و هم از راه خود نظم جویی و فرایندهای راهبردی دیگه) از طرف محققان ارائه شد و یافته های نشون دهنده بهبود حافظه کاری و عامل های اون پس از انجام این مداخلات و راهبردها بوده. (دهن، ۲۰۰۸). تحقیق های زیادی تأیید کرده ان که ظرفیت حافظه کاری به خصوص فراخنای حافظه چه در کودکان و چه در بزرگسالان از راه آموزش بهبود می یابد (مک نامرا و اسکات، ۲۰۰۱، مینیر و شاه، ۲۰۰۶) و این بهبود می تونه به فرایندهای شناختی در رابطه مثل دلیل آوردن، برنامه ریزی و سازمادهی، توجه و جلوگیری تسری یابد. (کلینبرگ، ۲۰۰).

هم اینکه پرفسور تورکل کلینگبرگ و همکارانش از چندین سال پیش در موسه کارولیسکای سوئد یه سلسله تحقیق درباره مبنای عصب شناختی حافظه کاری و چگونگی آموزش اون شروع کرده ان. آموزش شامل یه کل خاص از تکالیف حافظه کاری (آسون به مشکل) است که به وسیله برنامه آموزش حافظه کاری کاگ مد که به وسیله مرکز سیستم های پزشکی شناختی کاگمد ساخته شده روی کامپیوتر اجرا می شه و آزمودنی می بایست روزانه به مدت ۳۰ تا ۴۰ دقیقه این تمرین ها انجام بده. در هر مرحله نتیجه کارکرد فرد ذخیره می شه و بازخوردهای دیداری و شنیداری مناسب هم به کودک داده می شه (کلینبرگ، ۲۰۰۹). در این قسمت یافته های تحقیق های پرفسور کلینگبرگ و همکاران رو که روی گروه های جور واجور انجام گرفته بررسی می کنیم.

مشکل در حافظه کاری افراد گرفتار به مشکل ADHD در تحقیق هالی زیادی تأیید شده (بارکلی، ۱۹۹۷؛ مارتینوسن، ۲۰۰۵). از این رو یکی از مشکل هایی که بیشترین حجم تحقیق های مربوط به آموزش حافظه کاری رو به خود اختصاص داده همین اختلاله. کلینگبرگ و همکاران (۲۰۰۲) در پژوهشی با عنوان آموزش حافظه کاری در کودکان گرفتار به مشکل ADHD با بهره گرفتن از یه آزمایش کنترل شده دارونمای دوسوکور به بررسی تأثر آموزش حافظه کاری بر بهتر شدن کارکرد کودکان (۷-۱۳) سال گرفتار پرداختن. یافته ها نشون داد که کارکرد در تکالیف حافظه کاری از راه آموزش به طور معناداری بهبود می یابد. یافته های هم اینکه نشون داد که آموزش حافظه کاری کارکرد لوب پیش پیشونی رو بهبود می بخشدو اثر معناداری بر فعالیت حرکتی، تکالیف جلوگیری جواب و بهبود نشونه های بالینی این کودکان داره. در پژوهشی دیگه کلینگبرگ و همکاران (۲۰۰۵) با گسترش نمونه تحقیق قبلی، آموزش حافظه کاری رو روی ۵۳ کودک ۷ تا ۱۲ سال گرفتار به این مشکل اجرا کردن و کارکرد این کودکان رو در تکالیف حافظه کاری، دلیل آوردن و جلوگیری جواب مورد امتحان قرار دادن. یافته ها نشون داد که مثل تحقیق قبلی کارکرد این گروه از کودکان در تکالیف حافظه کاری بهتر شده و از طرف دیگه آموزش حافظه کاری می تونه جلوگیری جواب و دلیل آوردن رو در این کودکان زیاد کرده و هم اینکه نشونه های بالینی این مشکل رو کم کنه. محققان دیگه (گیبسون، ۲۰۰۶ و لوکاس، ۲۰۰۸ به نقل از کلینگبرگ، ۲۰۰۹) نتیجه های یکسانی رو با بهره گرفتن از برنامه آموزش حافظه کاری کاگمد روی کودکان گرفتار به مشکل ADHD به دست آوردن. تعدادی از تحقیق ها به بررسی اثر آموزشی حافظه کاری بر افراد با آسیب ADHD به دست آوردن. تعدادی از این تحقیق ها به بررسی اثر آموزش حافظه کاری بر افراد یا آسیب و آسیب مغزی انجام شد. وستربرگ و همکاران (۲۰۰۷) اثر آموزش حافظه کاری رو بر ۱۸ مرد گرفتار به آسیب مغزی مورد بررسی قرار دادن. یافته ها نشون داد که آموزش حافظه کاری منتهی به بهتر شدن در تکالیف حافظه کاری و هم کاهش با معنی مشکلات شناختی در این افراد گردید. نتیجه این تحقیق از دو زاویه بالینی و نظری خیلی با اهمیته. از زاویه بالینی این یافته ها نشون داد که آموزش حافظه کاری می تونه در توانبخشی افراد با آسیب مغزی به درد بخور باشه. از زاویه نظری این نیایج نشون داد که آموزش حافظه کاری نه فقط منتهی به بهبودی در حافظه کاری کودکان بلکه می تونه در تموم عمر وسیله مفیدی باشه. هلمز و گاترکول (۲۰۰۹) در پژوهشی اثر آموزش حافظه کاری بر ۴۰ کودک مورد بررسی قرار دادن. بعد از آموزش نه فقط گروه آزمایش عملکردش در تکالیف حافظه کاری بهتر شد بلکه کارکرد تحصیلی این کودکان هم بهبود پیدا کرد.

مشکلات

تحقیقات عصب شناختی و عصب روانشناختی جدید با استفاده روش های تصویربردرای مغزی به خصوص به کار گیری MRI ، Fmri نشون دادن که بعد از آموزش حافظه کاری فعالیت مغز در لوب پیش پیشونی و آهیانه ای افزایش می یابد (اولسن و همکاران، ۲۰۰۴، ۲۰۰۷، مک نب و همکاران، ۲۰۰۸) و مقداری افزایش در اندازه یا بخش فعالیت حافظه کاری مغز رخ می دهد (وستربرگ و کلینگبرگ، ۲۰۰۷) هم اینکه آموزش حافظه کاری منتهی به تغییراتی در غلظت گیرنده های D1 دوپامین مغز می شه (مک نب و همکاران، ۲۰۰۹).

 

بررسی اثر دراز مدت آموزشی حافظه کاری به دلایلی از جمله افت آزمودنی و مسائل مربوط به اجرای دوباره آزمایش روی گروه آزمای و یا انتخاب و جمع بیاری آزمودنی های گروه کنترل و اجرای آزمایش روی اون ها سخته. اما چند تحقیق (کلینبرگ و همکاران، ۲۰۰۵، وستربرگ و همکاران، ۲۰۰۷، هلمز و همکاران، ۲۰۰۹) یافته های معناداری رو در پیگیری یافته های – سه تا شش ماه بعد از آموزش – به دست بیارن. پس این یافته های اثر دراز مدت آموزش حافظه کاری رو نشون می دهد.

یافته های مثبت تاثیر آموزش حافظه کاری روی کودکان گرفتار به مشکل ADHD و افراد گرفتار به آسیب مغزی این سؤال مطرح می سازه که می توان عمل های شناختی دیگه رو با آموزش بهتر کرد. در پژوهشی ثورل و همکاران (۲۰۰۸) آموزش حافظه کاری رو با آموزش جلوگیری در کودکان پیش دبستانی مقایسه کردن. کودکان شرکت کننده در این مطالعه به چهار گروه تقسیم شدن: ۱- آموزش حافظه کاری، ۲- آموزش جلوگیری، ۳- بازی با یه کامپیوتر، ۴- گروه بدون دخالت. یافته ها نشون داد که هم گروه آموزش حافظه کاری و هم گروه آموزش جلوگیری نسبت به دو گروه دیگه عملکردشون در تکالیف بهتر شد. اما این بهبود فقط واسه گروه آموزش حافظه کاری با معنی بود. ادبیات پژوهشی موجود در این مورد در ایران بیان کننده اون هستش که تا الان، پژوهشی دور و بر اثر روش آموزش حافظه کاری بر بهتر شدن نشونه های مشکل ADHD انجام نشده.

در کل براساس یافته های حاصله از این تحقیق ها می توان نتیجه گرفت که آموزش حافظه کاری با تاثیری که بر مناطق خاصی از مغز و گیرنده های خاص اون می گذارد می تونه منتهی به بهتر شدن کارکرد فرد در تکالیف حافظه کاری و فرایندهای مربوط به اون یعنی توجه، جلوگیری جواب و دلیل آوردن شه. تحقیق های آینده سهم این آموزش ها رو در بهبود مشکل های دیگه مشخص میسازه.