آیا بیماری آلزایمر در آینده نزدیک درمان خواهد شد؟

مریضی فراموشی، یه جور از مشکلات مغزیه که جزو مریضیای نابودی عقلی (دمانس) شناخته می شه. مرضی که از گذشته تا به امروز، طیف خیلی از مردم به اون گرفتار شده و چاره ای ندارن جز سر کردن با این مشکل طولانی. تازگیا اخبار جالبی از دنیای پزشکی به گوش می رسه مبنی بر اینکه فراموشی دیگه یه مریضی پیچیده نیس و میشه به درمانش، اونم به صورت قطعی امیدوار بود.

این نوع مشکل مغزی رو به پاس زحمات آلویز فراموشی، به همین نام می شناسن ولی بد نیس بدونین قبل از شخصِ فراموشی هم افراد دیگری مثل «سولومون کارتر فیولر» در مورد علوم اعصاب حضور فعال داشتن و درباره مریضی فراموشی و فراموشیای بلندمدت به سخنرانیای مختلفی می پرداختن. آلویز فراموشی، این محققی آلمانی اولین کسی بود که تونست یه کارکرد مشخص واسه این مشکل تعریف و اونو جزو مریضیای نورولوژی طبقه بندی کنه.

آلویز فراموشی

بیماران گرفتار به فراموشی فقط در به خاطر آوردن تجارب گذشته خود رنج نمی برن. این بیماران از دید رفتاری و حتی تفکر با بقیه متفاوت بوده و با گذشت زمان، علائم فراموشی پیشرفته تر می شه. تا جایی که فرد قادر نیس کارای روزمره خودشو به درستی بکنه. انجمن فراموشی آمریکا مدعیه دلیل ۶۰ الی ۸۰ درصد از نابودیای عقلی به مریضی فراموشی برمیگرده.

فراموشی می تونه در تموم سنین اتفاق بیفته ولی طبق گزارشای موجود، معمولا آدمایی که بالای ۶۵ سال سن دارن از این مشکل عصبی رنج می برن. انجمن رسمی فراموشی در آمریکا، رقمی برابر ۲۰۰ هزار گرفتار به فراموشی رو در کشورشون برآورد می کنه که از مریضی فراموشی زودتر از موعد معمولی شدیدا رنج می برن.

فراموشی یه مریضی پیش رونده س و قاعدتا درمان اختلالی که میتونه به هر نحوی تا ۲۰ سال پیشرفت داشته باشه، کار خیلی راحتی نیس. به خصوص اینکه محققین از روند پیشرفت فراموشی، آگاهی کامل و دقیقی ندارن. از طرفی شدت جلو رفتن فراموشی در افراد جور واجور هم فرق داره که در ادامه این یادداشت، به دلیل این مسئله هم می پردازیم. ولی در اول اجازه بدین به یه سوال بسیار مهم بپردازیم که شاید سوال شمام باشه.

چیجوری بفهمیم به فراموشی دچار شدیم؟

سیر جلو رفتن مریضی فراموشی در سه مرحله «ابتدایی»، «میانی» و «انتهایی» تعریف می شه؛ بخاطر این علائم مریضی فراموشی با گذشت زمان بدتر می شه. الان هیچ دکتر معالج یا دانشمندی نمی تونه دقیقا تخمین بزنه اگه فردی همین امروز به فراموشی دچار شده، تا چند سال آینده شک نداشته باشین زنده می مونه. فردی ممکنه پس از پنج سال دچار شدن به این مشکل، جون خودشو از دست داده و کس دیگه ای تا ۳۰ سال هم از نظر ثبات علائم هوشیاری و حیاتی، سالم بمونه.

در مرحله ابتدایی فراموشی چه اتفاقی میفتد؟

* فرد قادر نیس لغات رو درست حدس بزنه.

* مریض در به خاطر آوردن اسامی افراد و دوستانش به مرور دچار دردسر می شه.

* انجام وظایف اجتماعی و شخصی نه نشدنی، بلکه رقابت برانگیز می شه.

* مریض بخش اعظمی از مطلبی رو که تازگیا مطالعه کرده ، فراموش می کنه.

* گم کردن اشیای با ارزش یا اعلام بی اطلاعی نسبت به جابه جایی اشیای منزل یا محل کار

* طراحی و برنامه ریزی یه پروژه کار سختی واسه مریض میشه.

در مرحله میانی که طولانی ترین فاز پیشرفت مریضی فراموشی بوده، شرایط سخت تر از اینم می شه

* مریض به مرور رویدادهای به وقوع پیوسته در گذشته اش رو فراموش می کنه.

* مریض از دید عاطفی شدیدا حساس بوده و نسبت به اتفاقات دور و برش در جامعه، عکس العمل و بازخورد سریعی نشون میده.

* در به یاد آوردن نشانی منزل یا حتی شماره تماس خودش ناتوانه.

* در آدمایی که سیر این مرحله سریع باشه، ممکنه مریض گذشت زمان رو حس نکنه.

* الگوی خواب مریض گرفتار به فراموشی در آخر تغییر کرده و فرد براساس سیکل شبانه روزی نمی تونه استراحت کنه. ممکنه مریض تموم شب رو بیدار باشه و در روز، استراحت هفت الی هشت ساعته خودشو داشته باشه.

* فرد قادر نیس ادرار و مدفوع اش رو کنترل کنه.

در این تصویر، مقطع طوری زده شده که مغز به دو نیمه جلو و عقب تقسیم می شه. درزمان سه مرحله پیشرفت مریضی فراموشی، شکنجای مغزی توپوگرافی اولیه خودشون رو از دست میدن. (عکس واسه کتاب «مریضی فراموشی» از بروک کاتره)

در مرحله پایانی، فرد گرفتار به فراموشی ارتباطش رو با دنیای واقعی قطع می کنه

ناراحت کننده ترین بخش فراموشی رو می تونیم در فاز انتهایی پیشرفت مریضی تعریف کنیم. وقتی که مریض دیگه قادر نیس به حوادث دور و بر خودش جواب معقولانه و سریعی بده. فرد از دید مهارتای شناختی و حافظه شدیدا ضعیف بوده و بدون کمک بقیه از پس هیچ کاری برنمیاد.

* کاهش هوشیاری و خودآگاهی مریض از حوادث دور و برش

* ضعیف در انجام هیچ گونه از فعالیتای روزمره

* مریض هیچکی، حتی خونواده درجه اولش رو نمی شناسه.

* مستعد دچار شدن به مریضیای عفونی

* در آخر سلولای عضله مخطط موجود در دستگاه گوارش کارایی گذشته رو نداشته و مریض حتی به خاطر نمی آورد چیجوری باید لقمه غذا رو ببلعد. انتهای کار افراد آلزایمری به این مرحله ختم می شه.

تصویر سمت راست: فرد گرفتار به مریضی فراموشی  – تصویر سمت چپ: فرد سالم

راه حل چیه؟ درمانی هم پیدا شده؟

دلیل یابی مریضی فراموشی و پیدا کردن درمان قطعی واسه اون، به یکی از موضوعات جذاب و مورد علاقه محققان عصب شناس تبدیل شده و اصلا اهمیتی نداره محققان وابسته به چه سازمان یا کشوری باشن؛ اونا با دست کم امکانات موجود تلاش می کنن به روند درمانی یا حتی پیشگیری مریضی فراموشی با ارائه طرحای تحقیقاتی کاربردی کمک کنن. شاید تا به این لحظه درمان قطعی واسه مریضی فراموشی پیدا نشده باشه ولی تا دلتون بخواد مواد غذایی جور واجور و مختلفی در طبیعت هست که روند پیشرفت فراموشی رو به شکل زیادی کاهش میدن.

چه مواد غذایی می تونه پیشرفت مریضی فراموشی رو یواش تر کنه؟

سبزیجات، اولین و موثرترین مواد غذایی هستن که می تونن جلوی پیشرفت فراموشی رو بگیرن. هر چی برگ یه سبزی، پررنگ تر باشه، اون ماده مغذی از اندازه آنتی اکسیدان بیشتری استفاده میکرد.

ماهی و موجودات دریایی به دلیل غنی بودن از امگا ۳ شدیدا واسه درمان مریضیای جور واجور قلبی-عروقی و عصبی کارساز هستن. البته امگا ۳ فقط در ماهیا وجود نداشته و در مواد غذایی دیگری مثل روغن زیتون و لوبیا به اندازه کمتری پیدا میشه.

در تحقیقات گسترده، محققین به قدرت محافظتی قهوه و شکلات تلخ هم رسیدن. قبل از کشف این موضوع، این طرز تفکر وجود داشت که شکلای جور واجور و اقسام شکلاتا در روند پیشرفت هر چی بیشتر فراموشی تاثیر به سزایی دارن.

محققین امریکایی این ایده رو مورد بررسی قرار دادن افراد گرفتار به فراموشی می تونن با مصرف مواد آنتی اکسیدانی جور واجور و ویتامینا همراه با همدیگه، قدرت بیشتری در برابر پیشرفت مریضی فراموشی داشته باشن یا خیر. چون این فرضیه هم در گذشته وجود داشت اثر تجمعی مواد آنتی اکسیدانی، بهبودی مضاعفی در برابر مریضی فراموشی از خود نشون نمی دن.

براساس یافته ها به دست اومده، هر چی مصرف آنتی اکسیدانا بیشتر باشه، پیشرفت فراموشی از دید آماری به طور زیادی یواش تر می شه. به خاطر همین  چند سالیه پزشکان معالج، یه رژیم غذایی سالم و به درد بخور رو به بیماران فراموشی پیشنهاد میدن.

درمانای سنولیتیکی ؛ راه حلی جدید واسه مقابله با فراموشی

الان علم پزشکی از دید درمانی به درجه ای رسیده که می تونه مدعی باشه تا همین چند وقت دیگه که خیلی هم دور نیس، مریضی فراموشی یه بار واسه همیشه درمان می شه. هر ساله تحقیقات زیادی هم در داخل کشور و هم در جهان در دست اقدام قرار داشته و یافته های عجیبی با گذشت زمان از ساز و کار مولکولی و ژنتیکی به دست اومده. تازگیا محققان به سمت روش درمانی خاصی با عنوان درمانای سنولیتیکی روی آوردن. روش و متدی که بعید نیس روزنه ای باشه بر درمان مریضی فراموشی، این مشکل آزاردهنده.

سنولیتیک (Senolytic) از دید ایمنی شناسی به روند ای می گن که مولکولای خاصی براساس سیگنالای مشخص بین سلولی، به سلولای پیر و سن بالا وصل شده و اونا رو به روش آپوپتوز (خود تخریبی) از بافتای بدن حذف می کنن. آپوپتوز فرآیندی طبیعیه که سلول مشخصی به واسطه بیان ژن P53 تخریب شده و این روند، به دیگر سلولای بافتی آسیب القا نمی کنه.

اتفاقی که واسه یه سلول عصبی در زمان مریضی فراموشی میفتد رو می تونین در تصویر زیر ببینین. میکروتوبول یا ریزلوله، عملکردی مشابه به یه داربست رو در جهت تشکیل آکسون یه سلول عصبی (نورون) داره. پروتئینای Tau واقعا جزوی از مصالح این داربست حساب می شن. حال فرض کنین بنا به علتی، این داربست فرو بریزه. آکسون سلول عصبی هم به دنبال اون دچار اشکال می شه.

سلول عصبی بالایی: فرد سالم – سلول عصبی پایینی: فرد گرفتار به مریضی فراموشی

محققان به دنبال رابطه ای مولکولی بین پروتئینای Tau و سلولای پیر در مریضی فراموشی بودن. محققان مرکز تحقیقات سان آنتونیو واقع در تگزاس، به یه رابطه مشخصی بین این دو بحث رسیدن.

تجمع پروتئین Tau در درون سلولای یه موجود زنده، سلول رو به سمت پیری جهت میده. در مریضیای عصبی مثل فراموشی که سیری پیشرونده دارن، تجمع پروتئین Tau یکی از پاتولوژیای رایجیه که آسیب شناسا در همون مرحله اول به اون دقت می کنن.

شاید سوال کنین پیر شدن سلول که چیز بدی نیس. نکته اینجاس سلولای پیر که درگیر استرس اکسیداتیوای درون بدن هستن، به همین راحتی نمی میرن. این دسته از سلولا، حکم یه قارچ سمی رو واسه بافت مورد نظر دارن. بخاطر این با گذشت زمان، بافت مورد نظر امکان داره ملتهب شده و مستعد آسیبای جدی تری باشه.

مریضی فراموشی با استرس اکسیداتیو رابطه داره. اصطلاح «استرس اکسیداتیو» معنیش چیه؟

سلول هر موجود زنده نسبت به عوامل مختلفی که استرسور نامیده می شه، عکس العمل و جواب مشخصی میده. معمولا سموم مختلفی در بدن هر ارگانیسم شکل میگیره و به دنبال اون، سیستم ایمنی بدن باید با این سموم که بیشتر به واسطه آثار تخریبی رادیکالای آزاد اکسیژن تشکیل می شه مقابله کنه. وقتی که اندازه سم زدایی سیستم ایمنی در برابر استرسورها کافی نباشه، بدن اصطلاحا در وضعیت استرس اکسیداتیو قرار میگیره. سلولای بدن حتی در روند تنفس سلولی هم درگیر استرس اکسیداتیو می شن. در صورت پایداری استرس اکسیداتیو در بدن، این روند می تونه پیش زمینه ای باشه بر ظهور مریضی ها و مشکلات دیگه. چون که پیام رسانی سلولی دچار مشکل می شه.

در تحقیقات جور واجور به این موضوع پرداخته شده با افزایش استرس اکسیداتیو، اندازه دچار شدن به مریضی فراموشی هم بیشتر می شه. محققان حدس میزنن تجمع پروتئین Tau می تونه به عنوان یه استرسور، روند ایجاد مریضی فراموشی رو ایجاد کرده یا دست کم در پیشرفت این مریضی اثر داشته باشه.

پلاکای آمیلوئیدی هم عامل دیگه ایه که معمولا قبل از تجمع پروتئین Tau در بافتای قشر مغز، میشه پلاکا رو  دید. محققان فرضیه ای باحال رو مورد بررسی قرار دادن. فرض کنیم پس از معدوم سازی یه موش آزمایشگاهی گرفتار به فراموشی، در بافت عصبی مغزی اش فقط تجمع پروتئین Tau دیده می شه. در سناریویی مشابه تو یه موش دیگه، به جای تجمع پروتئین Tau، تماشاگر حضور بیشتر پلاکای آمیلوئیدی باشیم. کدوم یکی بیشتر درگیر استرس اکسیداتیو هستن؟ براساس یافته های این تحقیق باحال، روند استرس اکسیداتیو فقط در موشی که تجمع پروتئین در بافت عصبی اش مشخص بود، رویت شد.

به خاطر همین عصب شناسا، سنولیتیک تراپی رو در دستور کار خود قرار دادن تا انگار از تجمع پروتئین Tau جلوگیری به عمل بیارن. اونا با ترکیب چند داروی به خصوص که «داساتینیب» (Dasatinib) یکی از متریالای اون بوده، با تزریق هر روزه به موشا تونستن جلوی تخریب سلولای عصبی (نورو دژنراتیو) رو بگیرن. دیده شده تزریق کورستین (Quercetin) به همراه داساتینیب، اثر درمانی بهتری از دید سنولیتیکی داره. هر چند بین محققین و صاحب نظران بحث هست که کورستین، داروی قابل اعتمادی نمی تونه واسه درمان مریضی فراموشی باشه.

الان ادعا می شه سنولیتیک تراپی جهت درمان مریضی فراموشی، آسیب جانبی در بدن موش به دنبال نداشته. این یافته های عجیب، شالوده و پایه ای شده بر تحقیقات گسترده دیگه در سرتاسر دنیا. سنولیتیک تراپی هنوز روی مدلای انسانی انجام نشده و محققین در تلاش هستن با رعایت موازین اخلاقی، این روند درمانی جدید رو روی آدم هم آزمایش کنن.

با این شرایط بعید نیس تا سال ۱۴۰۰ شمسی، مریضی فراموشی یه بار واسه همیشه ریشه کن شه. رویایی که کارتر فیولر و آلویز فراموشی از ۱۵۰ سال گذشته تو سرشون داشتن.

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *